Оқытудың барлық кезеңіне арналған күндізгі оқыту факультетінің тыңдаушыларымен тәрбие жұмысының бағдарламасы

Қазақстан Республикасы ІІМ Шырақбек Қабылбаев атындағы Қостанай академиясында жеке тұлғаның өзін-өзі іске асыру үшін жағдайын құруына, тыңдаушыларға болашақ мамандықты игеруінде көмек көрсетуіне, ішкі істер органдары қызметкерлердің адамгаршілік, азаматтық және кәсіби қалыптасуына бағытталған тәрбие жұмысына ерекше назар аударылады.

Бірінші курста тәрбие жұмысы ведомстволық оқу орнындағы тыңдаушылардың оқу және қызметтік әрекеттердің жағдайларына табысты бейімделуіне бағытталған (кәсіби-психологиялық сапалардың алғашқы деңгейін анықтау, оқу-тәрбие жаңа шарттарына ыңғайласу, қарым-қатынастың қолайлы ортасын құру, қызметтік этикетінің және мінез-құлығы мәдениетінің дағдыларын қарастыру, тыңдаушылардың шығармашылық қабілеттерін анықтау және дамыту.)

Екінші курста тәрбие жұмысы ұжымның біріктіруіне бағытталған (тренингтер, қызықты ойындар мен жаттығулар, курста қолайлы психологиялық атмосферасын жасау, салауатты өмір салтына тыңдаушылардың пейілін нығайту, тыңдаушылардың қызығушылықтары мен тілектердің ойға алуымен мәдени-көпшілік және спорттық-сауықтандыру іс-шаралардың өткізуі)

Үшінші курста тәрбие жұмысы тыңдаушылардың кәсіби-мағыналы қасиеттерін дамуына бағытталған (мінез-құлығы мәдениетінің деңгейін арттыру, кәсіби қарым-қатынастың және өзара іс-әрекеттің қалыптастыруы үшін ішкі істер органдарының тәжірибелі қызметкерлерімен кездесулер өткізу, өзіндік білім алу және өзін-өзі тәрбиелеу дағдыларын дамыту, жеке тұлғаның пайдалы өзін-өзі шешуі).

Төртінші курста тәрбие жұмысы түлектердің өзіндік кәсіби қызметінің дайындығына бағытталған (түлектердің кәсіби қызметіне психологиялық дайындығын қалыптастыруы, таңдалған мамандыққа деген жауапкершілігін мойындау, қызмет жағдайларына кәсіби және әлеуметтік-психологиялық бейімделу мерзімдердің қысқартуына бағытталған психологиялық іс-шаралар кешенін өткізу).

Осы бағдарлама оқытудың бүкіл кезеңіне күндізгі оқыту факультетінің тыңдаушыларымен тәрбие жұмысының негіздірін анықтайды және ішкі істер органдары қызметкерінің жеке тұлғалығын қалыптастыруына бағытталған негізгі ұйымдастырушылық іс-шаралардан құрылады. 

  1. Оқу және қызметтік бабының жағдайларына күндізгі оқыту факультетінің 1-курс тыңдаушыларының табысты бейімделу процесіндегі тәрбие жұмысы 
Бейімделудің мақсаты Оқу және қызметтік бабының  жағдайларына тыңдаушылар-

дың табысты  бейімделу процесіндегі тәрбие жұмысының міндеттері

Тәрбие жұмысының мазмұны мен түрлері
1 Оқу және қызметтік бабы жағдайларына күндізгі оқыту факультетінің 1-курс тыңдаушылардың бейімделу мерзімін

оңтайландыру

Тыңдаушылардың кәсіби-психологиялық қасиеттерінің бастапқы деңгейінің диагностикасы. — тыңдаушылардың кәсіби-психологиялық қасиеттерін анықтау мақсатындағы сауалнама;

— тыңдаушылардың психологиялық мінездемесін құрастыру;

— тәрбие әсері мен психологиялық сүймелдеуінің қосымша шараларын талап ететін тұлғаларды анықтау

    Тыңдаушыларда өзіндік талдауы мен өзіндік жетілдіру мақсатын қалыптастыру. — оқытуға деген төмен ынтасы бар тыңдаушылармен жеке психологиялық кеңес беруді өткізу;

— ведомстволық оқу орнында бейімделу және оқыту мәселелері бойынша конференцияны өткізу

(оқу пәндерімен, оқыту әдістемесімен таныстыру, кітапханалық қорымен  пайдалану тәртібі және оқу мен ғылыми әдебиетімен жұмыс істеу дағдыларын дамыту, ғылыми үйымдар, спорттық секциялары мен көркемөнерпаздар үйымдардың жұмысын ұйымдастыру.)

    Қарым-қатынастар мен мінез-құлығы дағдыларын дамыту.

 

— тренингтік іс-шаралардың өткізу арқылы оқу топтарда тұлғааралық ерекшеліктерді зерделеу;

— тыңдаушылардың коммуникативтік құзыреттілігінің деңгейін зерделеу;

—  психологиялық бақылау тобына кіретін тыңдаушылармен жеке-психологиялық жұмысын өткізу;

— тыңдаушылар өзін-өзі басқару органдарын құру (кіші командирлер кеңесі, тыңдаушылар кеңесі), активті таңдау;

— жалпыкурстық ұйымдастырушылық жиналыстарды өткізу (құқықтар мен міндеттермен, күн тәртібімен, оқу орнында, қоғамдық орындарында және т.б. мінез-құлығы ережелерімен таныстыру);

— атаулы күндерге арналған жауынгерлік парақтар мен  қабырға газеттерді дайындау;

— тыңдаушылардың жалпы академиялық мәдени-көпшілік іс-шаралар мен ғылыми конференцияларға, қатысу бағытымен ұйымдастырушылық және тәрбие жұмысының бастапқы дағдыларын қалыптастыру.

    Тыңдаушылардың ішкі істер органдарында қызмет етудің маңыздылығы, қызметтік тәртіп пен заңдылықты сақтау бойынша жеке жауапкершілігін анықтауы. — 2007 жылғы 5 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Қарулы күштерінің, басқа әскерлердің және әскери ұйымдастырулардың жалпы әскери Жарғылары» Қазақстан Республикасы Президентінің № 364 Жарғысын,  2014 жылғы 23 сәуірдегі № 199-V «Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдары туралы» Қазақстан Республикасының Заңын, 2011 жылғы 28 мамырдағы «Қазақстан Республикасы Ішкі істер органдары қызметкерлерінің Ар-намыс кодексін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ішкі істер Министрінің № 248 Бұйрығын, 1998 жылғы 2 шілдедегі  № 267-I. «Сыбайлас жемқорлықпен күресу туралы» Қазақстан Республикасының Заңын  саяси ақпараттардың өткізу шеңберінде оқыту.

— оқу топтардың кіші командирлерінің аттестациясын өткізу.

    Тыңдаушылардың моральдық-этикалық қызметтік ережелерін анықтауы. — ЖОО-ның тарихымен, құрылудың негізгі кезеңдерімен, тұңғыш басқарушыларымен таныстыру мақсатында және ЖОО-на бейімделуіне байланысты, Академия мұражайына экскурсия өткізу;

— Ант қабылдауының салтанатты рәсімін өткізу;

— «Психолог атағын алуына бекіту» іс-шараны өткізуі;

— қызметтік куәліктерді тапсыруына арналған салтанатты рәсімін өткізу;

— Білім күніне, Қазақстан халықтарының Тілдер күніне, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне, Тәуелсіздік күніне, Наурыз мейрамына, Қазақстан халықтарының Бірлігі күніне, Отан қорғаушылар күніне, Жеңіс күніне, Полиция күніне, Қазақстан Республикасының Конституциясы күніне арналған салтанатты жалпы академиялық іс-шараларды ұйымдастыруы;

— Ұлы Отан соғысының ардагерлерімен Ауғанстандағы жауынгерлік әрекеттердің қатысушыларымен кездесулерді ұйымдастыру;

— Қостанай облысы ІІД мұражайына, өлкетану мұражайына, кітапханаларға, Достық Үйіне және т.б. бару;

— «Қазіргі заман қаһарманы» жалпы республикалық акцияның қатысушыларымен кездесулерді өткізу.

    Тыңдаушыларды спорттық-көпшілік қызметіне тарту. — тыңдаушылардың мамандық алуына дене шынықтыру дайындығы деңгейінің талаптары туралы ақпараттандыру;

— спорттық секцияларға қатысу;

— спорттың қолданбалы түрлері бойынша жарыстарға қатысу (қоян қолтық ұрыс, волейбол, футбол, жеңіл атлетика, самбо, қазакша күрес және т.б.);

— «Міндет, абырой, ерлік» жалпы академиялық журналында, Академия сайтында, республикалық, облыстық және ведомстволық бұқаралық ақпараттар құралдарында дене шынықтыру мен спортты насихаттау.

Сонымен, күндізгі оқыту факультетінің 1 курс тыңдаушылардың табысты бейімделуі – ішкі істер органдарының болашақ қызметкерлерінің кәсіпқорлығын қалыптастыру және жалпы мәдениетін дамыту үшін қолайлы негізі. Бірінші курс тыңдаушылардың жаңа өміріне және қызметіне бейімделу процесін жеделдету, оқытудың бастапқы кезеңінде пайда болатын психологиялық ерекшеліктерімен психикалық жағдайлардың зерттеуі маңызды міндеттері болып табылады.

Психологиялық қолдау маңызды болып табылады. Академиядағы оқу процесінің мазмұнына және ұйымдастыруына бейімделу мерзімін қысқартуына ізгіниетшілік, ілтипат себепші болып табылады. Әр адамға жеке көзқараспен қарау –  курс басшылығы офицерлерінің, тәрбие жұмысы бөлімінің, оқу топ жетекшілердің жұмысындағы негізгі принципі болып табылады. 1 курста тыңдаушыларға кездесетін қиыншылықтарды айқындалуы және оларды жеңіп алу жолдарын анықтауы, академиялық белсенділігімен үлгерімін және білім алу сапасын  арттыруға жол ашады.

2. Күндізгі оқыту факультетінің 2 курс тыңдаушылардың арасында қолайлы моральдық-психологиялық климатының орнатуына және ұжымның біріктіруіне бағытталған тәрбие жұмысы 

Ұжымның біріктіру мақсаты Ұжымның біріктіру және қолайлы климатының құру процесінде тәрбие жұмысының міндеттері Тәрбие жұмысының мазмұны мен түрлері
1 Курстың біріктіруін арттыруы, тұтас топтық субъектісі ретінде ұжымның дамуы.

 

 

Жалпы командалық рухын қалыптастыру және күшейту, жалпы міндеттерді шешу жағдайындағы, әр тыңдаушының қосқан үлесімен жауапкершілігінің дамуы. — өзара сенімділігін арттыруына бағытталған психологиялық тренингтерді өткізу, қарым-қатынаста кездесетін кедергілерді жеңіп алу, біріктірілген әрекеттер дағдыларына үйрену;

— тәрбие әсерінің қосымша шараларын талап ететін тыңдаушылармен жұмыс;

— тыңдаушылар, сонымен қатар тыңдаушылар мен офицерлер арасындағы заңсыз өзара қарым-қатынастардың мәселелері бойынша анонимдік сауалнама өткізу;

— тыңдаушылардың сыбайлас жемқорлық пен байланысты құқық бұзушылықтарға деген көзқарастары туралы сауалнамасын өткізуі және сыбайлас жемқорлық бағытындағы іс-әрекеттермен күресудің себептерімен тәсілдерін анықтау;

— ұжымда қолайлы моральдық-психологиялық климаты мен тұлғааралық қарым-қатынастарды құруына бағытталған сауалнамасын өткізу.

    Мемлекеттік-құқықтық көзқарасын, адамгаршіліктік-эстетикалық тәрбиесін қалыптастыру, қарым-қатынастың мәдениетін арттыру

 

— мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі мәселелері бойынша саяси ақпараттар өткізу;

— ішкі істер органдарында қызметті қадағалайтын негізгі нормативтік құқықтық актілерін зерделеу;

— Қостанай облысы ІІД  мұражайына, өлкетану мұражайына, Ы. Алтынсарин атындағы мұражайына экскурсиялар өткізу, сонымен қатар кітапханаларға, Достық Үйіне және т.б. орындарға бару.;

—  Қазақстан халқына еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жылдағы Жолдауын іске асыру бойынша білім аукциондарын, викториналарын, брейн-рингтерін, философиялық оқуларын, интеллектуалдық шоу және дөңгелек үстелдерін өткізуі;

— қызықты адамдармен (ақындармен, жазушылармен, мәдениетке еңбектері сіңірген қызметкерлерімен және т.б.) кездесу өткізуі;

— «Дельфин» бөбек балалар үйіне, Қостанай қ. № 2 түзету мектеп-интернатына шефтік көмегінің жүзеге асыруы;

— курс тыңдаушыларының өзін-өзі басқаруды құру бағытында тыңдаушыларда өзін-өзі басқару дағдыларын қалыптастыру (тыңдаушылар кеңесі, кіші командирлер кеңесі);

— Академия бойынша бекітілген ардагерлерге шефтік көмегін көрсету;

— республикалық, облыстық мәдени-көпшілік іс-шараларға қатысу («Парасатты полицей», «Студенттік көктем», дебат турнирлері, КТК, олимпиадалар және т.б.);

— шығармашылық және ұйымдастырушылық әлеуетінің дамытуы үшін көркемөнерпаздар үйірмелеріне қатысу.

    Салауатты өмір салтын қалыптастыру. — Салауатты өмір салтын қалыптастыру мәселелері бойынша Қостанай облыстық орталығымен бірлесіп «ЖҚТБ және оның алдын-алуы»; «Зиян әдеттер және олардың адам денсаулығына зиян етуі»; «Туберкулез және оның алдын алуы» және т.б. тақырыптар бойынша дәрістерді өткізуі.;

—  спорт секцияларына қатысу;

— спорттың қолданбалы түрлері бойынша жарыстарға қатысу (қоян қолтық ұрыс, волейбол, футбол, жеңіл атлетика, самбо, қазақша күрес және т.б.);

Сонымен, күндізгі оқыту факультетінің 2 курс тыңдаушыларымен өткізілетін тәрбие жұмысы алдымен ұжымда қолайлы моральдық-психологиялық климатының орнатуына, қарым-қатынас мәдениетін және коммуникативтік дағдыларын тәрбиелеуі, өзара қарым-қатынастың түзетуіне, тыңдаушыларды оқу орнымыздың салт-дәстүрлері мен тарихына тарту, шығармашылық, өзіндік, дені сау тұлғаның дамуына бағытталған.

  1. Күндізгі оқыту факультетінің 3 курс тыңдаушылардың кәсіби-мағыналық қасиеттерін дамуына бағытталған тәрбие жұмысы 
Тәрбие жұмысының мақсаттары Кәсіби-мағыналы сапалардың даму үрдісінде тәрбие жұмысының міндеттері Тәрбие жұмысының мазмұны мен түрлері
1 Кәсіби-мағыналы қасиеттерін қалыптастыру. Тыңдаушылардың мәдениет деңгейін арттыру. —  кәсіби қарым-қатынасы мен өзара қарым-қатынастардың іс-әрекетінің дағдыларын, кәсіби этикасын қалыптастыру үшін ішкі істер органдарының тәжірибелі қызметкерлерімен кездесулерді өткізу;

— Қостанай облысы ІІД  мұражайына, өлкетану мұражайына,  Ы. Алтынсарин атындағы мұражайына, экскурсияларды ұйымдастыру, сонымен қатар кітапханаларға, Достық Үйіне және т.б. орындарға бару.;

— көркемөнерпаздар үйірмесінде қатысу;

— («Парасатты полицей», «Студент көктемі», пікірталас турнилері, КТК, олимпиадалар және т.б.) республикалық, облыстық мәдени-көпшілік іс-шараларға қатысу;

— қызықты адамдармен (ақындармен, жазушылармен, мәдениет және т.б. салалардың еңбек сіңірген қызметкерлерімен) кездесулерді өткізу;

— «Жас отбасы» клубының жұмысын құру және ұйымдастыру.

    Тыңдаушылардың шығармашылық ойлау қабілетін дамыту. — тыңдаушылардың шығармашылық өзіндік жұмысында негізделген қазіргі заманға сай келетін оқыту технологияларды білім беру процесіне енгізу;

— қазіргі заманға сай оқытудың түрлері мен әдістерді (ойындар, тренингтер, ашық сабақтар) оқыту процесінде пайдалану;

— тыңдаушылардың құқық қорғау қызметінің өзекті мәселелері бойынша ғылыми конференцияларға қатысуы;

— тыңдаушылардың арасында үздік ғылыми жұмысы бойынша байқауларын өткізу;

— Жас зерттеуші мектебі жұмысын ұйымдастыруы;

— «Міндет, абырой, ерлік» тыңдаушылар газетінің шығарылымы;

    Тыңдаушылардың кәсіптік қарым-қатынасын және өзара іс-әрекетін қалыптастыруы. — ұжымда қолайлы моральдық-психологиялық климатын орнатуға бағытталған сауалнамасын өткізу;

— тәжірибелік сарттай сабақтарын өткізу;

— емтихандық сессияның тапсыруы, қызметтік тәртіппен заңдылықтың жағдайы, Академия қоғамдық жұмыспен қамтылуы және т.б. туралы мәселелерін қарастыруымен тоқсан сайынғы жиналыстарын өткізу;

— психологиялық бақылау тобына кіретін тыңдаушылармен, сонымен қатар тәрбие және психологиялық сүймелдеудің қосымша шараларын талап ететін (қызметтік тәртіптік бұзуларын жіберетін, оқуға төмен ынтасы бар және т.б.) тыңдаушылармен психотүзету жұмыстарын өткізу  ;

— тыңдаушылармен кәсіби қарым-қатынас дағдыларын дамуытуына бағытталған психологиялық тренингтерді өткізу;

— Орта оқу орындарында әлеуметтік-құқықтық мәселелері бойынша өзіндік дәріс оқуға дайындау үшін «Жас дәрісші мектебінің» құруы.

    Тыңдаушылардың қоғамдық және қызметтік белсенділігін қалыптастыруы. — тыңдаушылардың өзін-өзі басқару жұмыстарына (кіші командирлер кеңесі, тыңдаушылар кеңесі) тыңдаушыларды тарту;

— тыңдаушылардың аймақтың көркейуіне (оқу аудиториялар, тұрғын үй жайлары, бекітілген аймақтың жасылдандыру) қатысуы;

— курс кіші командирлердің жыл сайынғы аттестациясын өткізу;

— демалыс және мереке күндерінде мәдени-көпшілік және спорттық-сауықтандыру іс-шараларын өткізу.

    Тыңдаушыларда өзін-өзі талдау, өзін-өзі білім алу және өзін-өзі тәрбиелеу дағдыларын дамыту. — өзін-өзі бақылау дағдыларды дамыту бойынша тренингтерді өткізу, экстремалдық жағдайларда мінез-құлығының стилін әзірлеу бойынша тренингтер өткізу;

— Академия аймағынан тыс тұратын тыңдаушылардың ата-аналарымен өзара іс-әрекет жасау.

    Тыңдаушыларда әлеуметтік-құқықтық қорғаушылығын қалыптастыру, жеке қауіпсіздігінің қамтамасыз ету дағдыларын дамыту. — 2014 жылғы 23 сәуірдегі № 199-V Қазақстан Республикасы Заңының негізгі ережелерін зерделеу (полиция қызметкерлерінің құқықтық ережесі, әлеуметтік кепілдіктері, қызметтің ұйымдастыру жүйесі);

— Академия аймағынан тыс тұратын тыңдаушылардың тұрғын үй-тұрмыстық жағдайын тексеру;

— Жауынгерлік даярлау және өзін-өзі қорғау дағдыларын арттыру мақсатында, «Камал» жедел-тактикалық жоспарын әзірлеу;

— бүкіл үлес түрлері бойынша тиісті нормаларын тыңдаушыларға жеткізу;

— тыңдаушыларды оқу-әдістемелік, ғылыми әдебиетімен, мерзімдік басылымдармен  қажетті көлемі бойынша қамтамасыз ету.

Сонымен, күндізгі оқыту факультетінің 3 курс тыңдаушыларымен тәрбие жұмысы жеке тұлғаның кәсіби-мағыналы қасиеттердің және жеке тұлғааралық қарым-қатынасы мәдениетінің, өзін-өзі дамытуына және өзін-өзі тәрбиелеуінің дамуына бағытталады.

  1. Күндізгі оқыту факультетінің 4 курс тыңдаушылардың жеке кәсіби қызмет  тқаруына бағытталған тәрбие жұмысы   
Тәрбие жұмысының мақсаты Жеке кәсіби қызметіне түлектердің дайындалу үрдісінде тәрбие жұмысының міндеттері    Тәрбие жұмысының мазмұны мен түрлері
1 Түлектермен болашақ кәсібінің әлеуметтік және кәсіби рөлдерін меңгеруі. Түлектермен болашақ кәсібінің әлеуметтік және кәсіби рөлдерінің мәнін анықтауы. — тыңдаушыларға ішкі істер органдарында қызметті қадағалайтын нормативтік құқықтық актілердің мазмұнын жеткізу және түсіндіру;

— диплом алды тәжірибенің өтуіне дайындық бойынша ұйымдастырушылық жиналыстың өткізуі (жұмыс бойынша әріптестермен өзара қарым-қатынасы, арнайы контингентпен жұмыс бабындағы мінез-құлық ережелері, экстремалдық жағдайларда қызметкерлердің мінез-құлығы, қылмыстық субмәдениетінің әсері және т.б.);

— тәжірибенің өту орны бойынша ішкі істер органдарының қызметкерлері санынан тыңдаушыларға жетекшілерді бекіту;

— ішкі істер органдардың тәжірибелі қызметкерлерімен тыңдаушылардың кездесуі;

— салтанатты іс-шараларды өткізу:

·                 Оқытудың теориялық бөлімінің аяқталуына арналған «Соңғы қоңырау»;

·                 Күндізгі оқыту факультетінің 4 курс тыңдаушылардың шығарып салуы, жоғары оқу орнын бітіру туралы дипломдарын тапсыру және «полиция лейтенанты» алғашқы офицерлік атағын беру.

    Түлектердің қызметтік міндеттерін атқаруына психологиялық-педагогикалық дайындығының қалыптастыруы. — «Экстремалдық жағдайларда ішкі істер органдары  қызметкерлерінің қызметтік психологиясы», «Ішкі істер органдардың жеке құрамымен тәрбие жұмысының негіздері» тақырып бойынша дәріс өткізу:

— қызметтік іс-әрекетінің шарттарына кәсіби және әлеуметтік-психологиялық бейімделудің мерзімдерін қысқартуға бағытталған психологиялық іс-шаралар кешенін өткізу;

— бірінші курс тыңдаушыларына жоғары оқитын курстардың  тыңдаушыларының қамқорлық жасауын ұйымдастыру;

— ішкі істер органдардың қызметінде психологиялық-педагогикалық аспектілердің арнайы пәндер оқытудың процесінде көрсету, жеке тұлғаға деген психологиялық әсерінің дағдыларын дамытуы, эмоциялық күйдің түзету әдістеріне оқыту;

— қаланың орта мектептер оқушыларының құқықтық тәрбиесіне арналған Жас дәріскер мектебінің жұмысына қатысу үшін тыңдаушыларды тарту, құқықтың көкейкесті мәселелері бойынша баяндамамен шығу;

— түлектердің мемлекеттік емтихандарын тапсыру кезінде кәсіби білімдін сапасын тексеру;

— түлектердің бейімделуі және мамандарды даярлау сапасын жақсарту мәселелері бойынша облыстың ІІД, ҚАЖД бөлініс басшылығы мен түлектердін сауалнамасын өткізу.

Академия түлектерімен өткізілетін тәрбие жұмысы 4 курс тыңдаушылардың жеке кәсіби қызметін атқаруының дайындығына, түлектердін ішкі істер органдарында болашақ мамандығының кәсіби және әлеуметтік рөлдерінің мәнін анықтау, қызметтік міндеттерін адал орындауына түлектердің психологиялық-педагогикалық дайындығын қалыптастыру.

Сонымен, жоғары жалпы және кәсіби мәдениеті бар, мінсіз мінез-құлығы мен жоғары кәсіпқорлығымен ерекшеленетін және өзінің қызметтік міндеттерін сауатты және біліктілікті орындауға қабілетті жан-жақты дамыған тыңдаушылардың қалыптасуы Қазақстан Республикасы ІІМ Шырақбек Қабылбаев атындағы Қостанай академиясындағы тәрбие жұмысының даму нәтижесі болып табылады.